
پروتئینوری (Proteinuria) یا دفع پروتئین در ادرار، وضعیتی است که در آن مقدار پروتئین موجود در ادرار بیشتر از حد طبیعی می شود و ممکن است نشانه اختلال در عملکرد کلیه ها باشد. کلیه های سالم با تصفیه خون، مواد زائد را دفع می کنند و بیشتر پروتئین های مورد نیاز بدن را در جریان خون نگه می دارند. اما وجود پروتئین در ادرار نشانه چیست و آیا همیشه به معنای ابتلا به بیماری کلیوی است؟ در ادامه، علائم پروتئینوری، علت های ایجاد آن، میزان طبیعی پروتئین ادرار، روش های تشخیص و درمان را بررسی می کنیم.
پروتئینوری چیست؟
پروتئینوری به افزایش غیرطبیعی مقدار پروتئین در ادرار گفته می شود که نشان دهنده اختلال در عملکرد فیلترهای کلیه می باشد. کلیه ها در دو طرف ستون فقرات و زیر قفسه سینه قرار دارند و وظیفه اصلی آن ها تصفیه خون، تنظیم مایعات بدن و دفع مواد زائد از طریق ادرار است. در داخل کلیه ها، ساختارهای بسیار کوچکی به نام گلومرول وجود دارند که خون را تصفیه می کنند و در حالت طبیعی مانع عبور بیشتر پروتئین های خون به ادرار می شوند.
آلبومین یکی از مهم ترین پروتئین های خون است که به حفظ تعادل مایعات بدن کمک می کند. زمانی که فیلترهای کلیه آسیب می بینند، ممکن است آلبومین و سایر پروتئین ها وارد ادرار شوند. افزایش غیرطبیعی آلبومین ادرار به طور خاص آلبومینوری (Albuminuria) نامیده می شود.

علائم پروتئینوری
علائم پروتئینوری به میزان دفع پروتئین و علت زمینه ای آن بستگی دارند. در مراحل اولیه، بسیاری از افراد هیچ نشانه مشخصی ندارند و وجود پروتئین اضافی تنها از طریق آزمایش ادرار شناسایی می شود. با افزایش شدت دفع پروتئین یا پیشرفت بیماری کلیوی، ممکن است علائمی مانند تورم اندام ها، تغییر ظاهر ادرار و خستگی ایجاد شوند.
مهمترین علائم و نشانه های احتمالی عبارت اند از:
- ادرار کف آلود
- ورم دست ها
- کاهش اشتها
- کاهش تمرکز
- مشکلات خواب
- افزایش فشار خون
- تورم پاها و مچ پا
- خشکی و خارش پوست
- تنگی نفس در موارد شدید
- خستگی و ضعف عمومی
- افزایش یا تغییر دفعات ادرار
- تورم صورت و اطراف چشم ها
- افزایش وزن ناشی از تجمع مایعات
- افزایش کلسترول خون در برخی بیماری های کلیوی

بیشتر بخوانید: هیپراوریسمی چیست؟
علت بروز پروتئینوری
علت پروتئینوری موقتی یا ناشی از بیماری های مزمن می باشد. در حالت طبیعی، گلومرول های کلیه بیشتر پروتئین های خون را حفظ می کنند و بخش زیادی از پروتئین های کوچکی که از فیلتر عبور می کنند، دوباره در لوله های کلیوی جذب می شوند. هر عاملی که این فرایند را مختل کند، ممکن است باعث افزایش دفع پروتئین در ادرار شود.
کم آبی بدن، تب و فعالیت شدید بدنی از دلایل احتمالی پروتئینوری گذرا هستند. در مقابل، دیابت، فشار خون بالا، بیماری های خودایمنی و التهاب گلومرول ها می توانند باعث آسیب پایدار به کلیه شوند. علل دفع پروتئین در ادرار در جدول زیر معرفی شده اند.
| علت پروتئینوری | توضیحات |
| کم آبی بدن | کاهش شدید مایعات بدن ممکن است باعث افزایش موقت پروتئین ادرار شود. |
| فشار خون بالا | فشار خون کنترل نشده می تواند به عروق کوچک و فیلترهای کلیه آسیب برساند. |
| دیابت | افزایش طولانی مدت قند خون ممکن است به گلومرول ها آسیب بزند و باعث نشت آلبومین شود. |
| گلومرولونفریت | التهاب گلومرول های کلیه می تواند باعث دفع پروتئین و گاهی خون در ادرار شود. |
| بیماری مزمن کلیه | کاهش تدریجی عملکرد کلیه ممکن است با پروتئینوری پایدار همراه باشد. |
| بیماری های خودایمنی | بیماری هایی مانند لوپوس می توانند باعث التهاب و آسیب بافت کلیه شوند. |
| نفروپاتی IgA | تجمع ایمونوگلوبولین A در گلومرول ها ممکن است باعث التهاب و دفع پروتئین شود. |
| سندرم گودپاسچر | این بیماری نادر ایمنی می تواند کلیه ها و ریه ها را درگیر کند. |
| سندرم نفروتیک | آسیب فیلترهای کلیه باعث دفع شدید پروتئین و کاهش آلبومین خون می شود. |
| پره اکلامپسی | افزایش فشار خون پس از هفته بیستم بارداری ممکن است با پروتئینوری و آسیب اندام ها همراه باشد. |
| عفونت و تب | برخی عفونت ها و تب بالا می توانند به طور موقت دفع پروتئین را افزایش دهند. |
| فعالیت بدنی شدید | ورزش سنگین ممکن است باعث پروتئینوری گذرا شود که معمولاً با استراحت برطرف می شود. |
| پروتئینوری وضعیتی | در برخی افراد، دفع پروتئین هنگام ایستادن افزایش می یابد و در حالت خوابیده طبیعی می شود. |
میزان طبیعی پروتئین در ادرار چقدر است؟
میزان طبیعی پروتئین در ادرار در بزرگسالان معمولاً کمتر از ۱۵۰ میلی گرم در شبانه روز است. اگر مقدار پروتئین دفع شده از این محدوده بیشتر باشد، ممکن است نشانه پروتئینوری باشد. البته تفسیر نتیجه به نوع آزمایش، شرایط بیمار و وجود عوامل موقتی مانند تب، کم آبی یا فعالیت شدید بدنی بستگی دارد.
در آزمایش نسبت آلبومین به کراتینین ادرار (ACR)، مقدار کمتر از ۳۰ میلی گرم آلبومین به ازای هر گرم کراتینین معمولاً طبیعی یا دارای افزایش خفیف محسوب می شود. مقادیر ۳۰ تا ۳۰۰ میلی گرم بر گرم، افزایش متوسط آلبومین ادرار و مقادیر بالاتر از ۳۰۰ میلی گرم بر گرم، افزایش شدید آن را نشان می دهند.
در برخی برگه های آزمایش، پروتئین ادرار به صورت منفی، Trace، مثبت ۱+، ۲+ یا ۳+ گزارش می شود. این نتایج نیمه کمی هستند و مقدار دقیق پروتئین دفع شده را مشخص نمی کنند. به همین دلیل، در صورت مشاهده نتیجه غیرطبیعی، پزشک ممکن است آزمایش ACR یا نسبت پروتئین به کراتینین (PCR) را درخواست کند.
پروتئینوری چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص پروتئینوری معمولاً با بررسی نمونه ادرار آغاز می شود. در بسیاری از موارد، افزایش پروتئین هنگام انجام آزمایش های دوره ای و پیش از ایجاد علائم بالینی شناسایی می شود. یکی از روش های اولیه، استفاده از نوار آزمایش ادرار یا دیپ استیک است که با تغییر رنگ، وجود پروتئین را به صورت تقریبی نشان می دهد.
با این حال، آزمایش نواری ممکن است تحت تأثیر غلظت ادرار قرار بگیرد و برای تعیین دقیق میزان پروتئین کافی نباشد. به همین دلیل، پزشک ممکن است آزمایش های کمی ادرار و آزمایش خون برای ارزیابی عملکرد کلیه را درخواست کند. روش های تشخیص پروتئینوری عبارت اند از:
| روش تشخیص | توضیحات |
| آزمایش ادرار (Urinalysis) | وجود پروتئین، خون و سایر تغییرات غیرطبیعی در نمونه ادرار بررسی می شود. |
| آزمایش دیپ استیک | با استفاده از نوار شیمیایی، وجود پروتئین در ادرار به صورت تقریبی مشخص می شود. |
| آزمایش ACR | نسبت آلبومین به کراتینین ادرار را اندازه گیری می کند و برای تشخیص آلبومینوری کاربرد دارد. |
| آزمایش PCR | نسبت پروتئین کل به کراتینین را برای برآورد میزان دفع پروتئین اندازه گیری می کند. |
| آزمایش ادرار ۲۴ ساعته | مقدار پروتئین دفع شده در طول شبانه روز را به صورت مستقیم اندازه گیری می کند. |
| آزمایش کراتینین خون | برای بررسی عملکرد کلیه و محاسبه میزان فیلتراسیون گلومرولی استفاده می شود. |
| محاسبه eGFR | میزان تقریبی توانایی کلیه در تصفیه خون را مشخص می کند. |
| سونوگرافی کلیه | اندازه، ساختار و برخی تغییرات احتمالی کلیه ها را بررسی می کند. |
| بیوپسی کلیه | در موارد منتخب، برای تعیین نوع آسیب و شناسایی علت بیماری انجام می شود. |

برای انجام آزمایش پروتئین ادرار می توان به بهترین آزمایشگاه در تهران مراجعه نمایید. آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک جردن، واقع در منطقه ۳ تهران، از مراکزی است که بر اساس اطلاعات ارائه شده، خدمات آزمایش های بالینی از جمله بررسی پروتئین ادرار را ارائه می دهد.
روش های درمان پروتئینوری
درمان پروتئینوری به علت زمینه ای، میزان دفع پروتئین و وضعیت عملکرد کلیه بستگی دارد. پروتئینوری به خودی خود یک بیماری مستقل نیست بلکه یافته ای است که ممکن است در اثر مشکلات مختلف ایجاد شود. بنابراین، درمان باید بر کنترل علت اصلی و جلوگیری از آسیب بیشتر کلیه متمرکز باشد.
روش های درمان و کنترل دفع پروتئین در ادرار به شرح زیر است:
- ترک سیگار و سایر دخانیات
- کاهش مصرف نمک در رژیم غذایی
- تنظیم قند خون در بیماران مبتلا به دیابت
- درمان بیماری های التهابی و خودایمنی کلیه
- اصلاح کم آبی بدن و تامین مایعات مورد نیاز
- کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن یا چاقی
- انجام فعالیت بدنی منظم و متناسب با شرایط بیمار
- کنترل فشار خون با داروهای تجویزشده توسط پزشک
- کنترل کلسترول خون و سایر عوامل خطر قلبی عروقی
- پرهیز از مصرف خودسرانه داروهای آسیب رسان به کلیه
- انجام آزمایش های دوره ای برای بررسی پروتئین ادرار و عملکرد کلیه
- تنظیم دریافت پروتئین بر اساس وضعیت عملکرد کلیه و نظر متخصص تغذیه
- مصرف داروهای محافظت کننده کلیه مانند مهارکننده های SGLT2 در موارد مناسب
- مصرف داروهای سرکوب کننده ایمنی در برخی بیماری های گلومرولی با تشخیص متخصص
- استفاده از داروهای مهارکننده ACE یا مسدود کننده گیرنده آنژیوتانسین در بیماران واجد شرایط

نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، پروتئینوری یا افزایش پروتئین در ادرار یکی از یافته های مهم آزمایشگاهی است که نشانه اختلال در عملکرد کلیه ها می باشد. این وضعیت گاهی به دلیل عوامل موقتی مانند کم آبی بدن، تب یا فعالیت شدید ایجاد می شود، اما در برخی افراد با بیماری هایی مانند دیابت، فشار خون بالا، گلومرولونفریت و بیماری مزمن کلیه ارتباط دارد. ادرار کف آلود، تورم صورت و پاها و خستگی از علائم احتمالی هستند، هرچند بسیاری از بیماران در مراحل اولیه هیچ نشانه مشخصی ندارند. آزمایش ادرار، اندازه گیری نسبت آلبومین به کراتینین و بررسی عملکرد کلیه از روش های اصلی تشخیص پروتئینوری محسوب می شوند.
