آسیب های شغلی ناشی از جیوه یکی از نگرانی های مهم در محیط های کاری است که در آنها این فلز یا ترکیباتش به طور مستقیم یا غیرمستقیم حضور دارد. جیوه به شکل بخار یا تماس پوستی وارد بدن می شود و به دلیل اثرگذاری بر سیستم عصبی، کلیه ها و حتی عملکرد روانی، در صورت بی توجهی به اصول ایمنی پیامدهای جدی ایجاد می کند. اما سوال اینجاست: چرا با وجود آگاهی عمومی از خطرات جیوه، هنوز هم موارد مسمومیت و آسیب های شغلی دیده می شود؟ در این نوشته قرار است ابتدا راه های مواجهه و عوامل خطر، علائم و نشانه های آسیب، روش های پیشگیری، کنترل مواجهه و اقدامات لازم در صورت بروز علائم بپردازیم.
مسیرهای ورود جیوه به بدن کارکنان
- تنفس (Inhalation): بخار جیوه که در محیط کار منتشر می شود سریعا از طریق ریه ها جذب شده و وارد جریان خون می شود.
- بلع (Ingestion): تماس با دست آلوده یا غذاهای مصرفی در محیط کاری آلوده باعث بلع جیوه می شود.
- تماس پوستی (Dermal Absorption): برخی ترکیبات آلی جیوه از طریق پوست جذب می شوند، به خصوص در مواجهه طولانی مدت.
مکانیسم اثر جیوه
جیوه پس از ورود به بدن، بسته به نوع آن (جیوه عنصری، غیر آلی یا آلی) اثرات متفاوتی دارد:
- جیوه عنصری (Hg^0): بخار جیوه وارد خون شده و به سیستم عصبی مرکزی آسیب می رساند.
- جیوه غیر آلی (Hg salts): عمدتاً روی کلیه ها اثر می گذارد و باعث نارسایی کلیوی می شود.
- جیوه آلی (Methylmercury): جذب روده ای بالا دارد و وارد مغز و جنین می شود و آسیب عصبی و رشد ناقص را ایجاد می کند.
بیشتر بخوانید: آزمایش سینورا چیست؟
علائم مسمومیت شغلی با جیوه
علائم مسمومیت شغلی با جیوه آرام و تدریجی شروع می شود و گاهی آنقدر مبهم می باشد که با خستگی یا استرس کاری اشتباه گرفته می شود. تماس با بخار جیوه یا ترکیبات آن در محیط های کاری، بیشتر از همه سیستم عصبی، کلیه ها و دستگاه تنفسی را تحت تاثیر قرار می دهد و نشانه هایی مثل سردرد، تحریک پذیری، لرزش دست، اختلال تمرکز، بی خوابی و علائم تنفسی را ایجاد می کند. در ادامه، علائم این عارضه را بررسی می کنیم تا تشخیص زودهنگام و اقدام به موقع آسان تر شود.
علائم اولیه (Early Symptoms)
- سردرد و خستگی
- تهوع و بیاشتهایی
- کاهش تمرکز و حافظه
- بی خوابی و اختلال خواب
- لرزش دست و انگشتان (Tremor)
علائم پیشرفته (Advanced Symptoms)
- زخم دهان و التهاب لثه
- آسیب کلیوی و پروتئینوری
- مشکلات باروری و اختلال رشد جنین در زنان باردار
- اختلالات عصبی شدید (اختلال حافظه، اضطراب، افسردگی)
گروه های شغلی پرخطر
- آزمایشگاه های شیمی و تحقیقاتی
- صنایع الکترونیک و لامپ سازی
- مراکز فرآوری طلا و سنگ های قیمتی
- کارکنان کارخانههای باتری و تولید جیوه
- صنایع دارویی و شیمیایی با ترکیبات جیوه
ضرورت آزمایش Mercury (جیوه خون)
- کنترل آسیب های مزمن: آسیب های عصبی و کلیوی ناشی از جیوه ممکن است برگشت ناپذیر باشند.
- ارزیابی اثربخشی اقدامات ایمنی: استفاده از PPE، تهویه و کنترل محیطی باید با آزمایش دوره ای تایید شود.
- تشخیص زودهنگام: علائم مسمومیت با جیوه اغلب دیر ظاهر می شوند و آزمایش تنها راه تعیین دقیق مواجهه است.
- مطابقت با الزامات قانونی: سازمان های HSE و وزارت کار توصیه می کنند کارکنان در معرض جیوه پایش دوره ای داشته باشند.
بیشتر بخوانید: بهترین زمان انجام آزمایش های هورمونی
حدود مجاز جیوه خون در کارکنان صنعتی
- Hg خون ≤5 µg/L → نرمال، ادامه پایش دوره ای
- Hg خون >50 µg/L → مسمومیت شغلی، توقف کار و درمان فوری
- Hg خون 5–20 µg/L → مواجهه قابل توجه، نیاز به کنترل محیط کار و PPE
- Hg خون 20–50 µg/L → سطح بالا، نیاز به محدودیت کار و بررسی فوری محیط
راهکارهای پیشگیری و حفاظت فردی
پیشگیری و حفاظت فردی در برابر مواجهه شغلی با جیوه، موثرترین راه برای جلوگیری از بروز مسمومیت و عوارض بلندمدت آن است. از آنجا که جیوه بدون علائم فوری وارد بدن می شود، رعایت اصول ایمنی، استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی و آگاهی کارکنان نقش کلیدی در کاهش خطر دارند. در ادامه به مهمترین راهکارهای پیشگیری و حفاظت فردی در محیط های کاری در معرض جیوه می پردازیم.
کنترل مهندسی (Engineering Controls)
- تهویه موضعی و کلی (LEV)
- محصور سازی فرآیندهای تولیدی
- استفاده از سیستم های جمع آوری بخار جیوه
کنترل های مدیریتی و آموزش (Administrative Controls)
- چرخش شیفت کارکنان
- ممنوعیت خوردن و آشامیدن در محیط آلوده
- آموزش HSE در خصوص جیوه و اثرات آن
تجهیزات حفاظت فردی (PPE)
- لباس کار جداگانه
- عینک و کفش ایمنی
- دستکش مقاوم به مواد شیمیایی
- ماسک فیلتردار (با فیلتر مناسب برای بخار جیوه)
بهداشت فردی
- شستشوی دستها قبل از غذا
- جلوگیری از انتقال آلودگی به منزل
- دوش گرفتن و تعویض لباس بعد از شیفت
اهمیت انجام آزمایش Mercury در آزمایشگاه جردن
آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک جردن یکی از مراکز معتبر در ایران است که تست Mercury را با بالاترین دقت انجام میدهد.
ویژگی های انجام آزمایش در آزمایشگاه جردن عبارتند از:
- نمونه گیری در محل سازمان ها
- امکان ارسال نتایج برای پرسنل در قالب پیامک
- امکان ارائه خدمات رفاهی به پرسنل سازمان ها
- ارائه پرونده سلامت شغلی و نمودار روند مواجهه
- گزارش دهی دقیق و قابل استناد برای واحدهای HSE
- امکان انجام آزمایش های تکمیلی و دوره ای برای پایش سلامت کارکنان
بیشتر بخوانید: آزمایش HDL خون چیست؟
اطلاعات تماس آزمایشگاه جردن
- شماره تماس: 02188798979
- ساعت کاری: شنبه تا چهارشنبه: 6:30 الی 20، پنجشنبهها: 6:30 الی 18، روزهای تعطیل: 7 الی 15
- شماره مشاوره ژنتیک: 09128905067
- هماهنگی نمونه گیری در منزل: 09128905065 – 09128905066
- آدرس سایت: www.jordanmedlab.com
- اینستاگرام jordan.laboratory
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، آسیب های شغلی ناشی از جیوه از جمله مخاطرات جدی محیط های کاری به شمار می آیند که در صورت بی توجهی سلامت جسمی و روانی افراد را به طور جدی تحت تأثیر قرار می دهند. ماهیت پنهان و تدریجی اثرات جیوه باعث می شود تشخیص این آسیب ها گاهی با تاخیر انجام شود و پیامدهای جبران ناپذیری به دنبال داشته باشد. آگاهی از منابع مواجهه، شناخت به موقع علائم، رعایت اصول ایمنی و به کارگیری صحیح تجهیزات حفاظت فردی، نقش اساسی در پیشگیری از این آسیب ها دارد.
منابع علمی
1. ATSDR – Agency for Toxic Substances and Disease Registry. Toxicological Profile for Mercury.
2. World Health Organization (WHO). Mercury and Health Fact Sheet.
3. CDC – Centers for Disease Control and Prevention. Mercury Blood and Urine Levels in Adults.
4. Occupational Safety and Health Administration (OSHA). Mercury Standards and Permissible Exposure Limits.
5. NIOSH – National Institute for Occupational Safety and Health. Recommended Exposure Limits for Mercury.
6. European Chemicals Agency (ECHA). Mercury: Risk Assessment Reports.
7. Clarkson TW, Magos L. The toxicology of mercury and its chemical compounds. Crit Rev Toxicol. 2006;36(8):609–662.
- گردآورنده: بخش علمی آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک جردن- خانم غزال گلابچی فرد
- تایید صحت علمی : جناب آقای دکتر شهاب سلامی
