کاربرد آزمایش هماتوکریت در ارزیابی وضعیت گلبول های قرمز خون، تشخیص کم خونی، بررسی غلظت خون و پیگیری بسیاری از بیماری ها بسیار مهم است. آزمایش هماتوکریت یا HCT یکی از بخش های اصلی آزمایش CBC محسوب می شود و به پزشک کمک می کند تا نسبت گلبول های قرمز به کل حجم خون را بررسی کند. در این مقاله به طور کامل با معنی هماتوکریت، کاربردهای آزمایش HCT، روش انجام، محدوده طبیعی، علائم و علت های کاهش یا افزایش آن آشنا می شوید.
هماتوکریت چیست؟
برای درک بهتر کاربرد آزمایش هماتوکریت، ابتدا باید بدانیم هماتوکریت دقیقاً چه چیزی را اندازه گیری می کند. هماتوکریت در واقع درصد گلبول های قرمز خون را نسبت به کل حجم خون نشان می دهد. این شاخص اطلاعات مهمی درباره وضعیت خون و توانایی بدن در حمل اکسیژن در اختیار پزشک قرار می دهد.
به عنوان مثال، اگر در 100 میلی لیتر خون، 50 میلی لیتر گلبول قرمز وجود داشته باشد، هماتوکریت فرد 50 درصد خواهد بود. هرچه این درصد از محدوده طبیعی فاصله بگیرد، احتمال وجود یک اختلال زمینه ای بیشتر می شود. خون کامل از اجزای مختلفی تشکیل شده است، از جمله:
- پلاسما
- پلاکت ها
- گلبول های سفید
- گلبول های قرمز
- پروتئین ها و سایر مواد محلول
گلبول های قرمز وظیفه حمل اکسیژن از ریه ها به بافت های بدن را بر عهده دارند. این سلول ها حاوی هموگلوبین هستند؛ پروتئینی که به اکسیژن متصل می شود و امکان انتقال آن را در سراسر بدن فراهم می کند. به همین دلیل، هر تغییری در تعداد یا حجم گلبول های قرمز می تواند روی سلامت عمومی بدن اثر بگذارد.
دلایل تجویز آزمایش هماتوکریت
آزمایش هماتوکریت یکی از تست های پایه و بسیار کاربردی در پزشکی است. پزشکان از این آزمایش برای بررسی وضعیت گلبول های قرمز، تشخیص برخی بیماری ها و ارزیابی روند درمان استفاده می کنند. این تست به تنهایی مفید است اما اغلب همراه با آزمایش های دیگر تفسیر می شود تا تصویر کامل تری از وضعیت خون به دست آید.
در بسیاری از موارد، آزمایش هماتوکریت به عنوان بخشی از شمارش کامل سلول های خونی (CBC) درخواست می شود. CBC یکی از رایج ترین آزمایش های خون است و اطلاعات متعددی درباره سلول های خونی در اختیار پزشک قرار می دهد. پزشک ممکن است آزمایش هماتوکریت را در این شرایط درخواست کند:
- بررسی کم خونی
- ارزیابی پلی سیتمی یا غلظت بالای خون
- پیگیری افرادی که دچار خونریزی شده اند
- ارزیابی پاسخ به درمان در مشکلات خونی
- بررسی وضعیت بیماران مبتلا به بیماری های مزمن
بیشتر بخوانید: آزمایش کراتینین خون
آزمایش CBC شامل چه مواردی می شود؟
| بخش آزمایش | توضیح |
| شمارش گلبول های قرمز | بررسی تعداد RBC در خون |
| هموگلوبین | بررسی پروتئین حمل کننده اکسیژن |
| هماتوکریت | درصد گلبول های قرمز در کل خون |
| رتیکولوسیت | بررسی گلبول های قرمز جوان |
| MCV و شاخص های RBC | اندازه و حجم متوسط گلبول قرمز |
| شمارش گلبول های سفید | بررسی وضعیت سیستم ایمنی |
| پلاکت ها | بررسی انعقاد خون |
آزمایش هماتوکریت چگونه انجام می شود؟
آزمایش هماتوکریت یک آزمایش خون ساده و رایج است که در مدت کوتاهی انجام می شود. دانستن نحوه انجام این تست استرس بیمار را کمتر می کند و باعث آمادگی ذهنی بهتر برای نمونه گیری می شود.
برای انجام این آزمایش، کارشناس آزمایشگاه یا پرسنل درمانی با استفاده از یک سوزن کوچک، نمونه خون را از ورید بازو می گیرد. سپس خون در لوله مخصوص جمع آوری شده و برای بررسی به آزمایشگاه ارسال می شود.
این آزمایش نیاز به آمادگی خاصی ندارد اما بهتر است فرد نکات زیر را رعایت کند:
- پزشک را از تمام داروهای مصرفی مطلع کند
- اگر همزمان آزمایش های دیگری درخواست شده، دستور ناشتایی را بررسی کند
- در صورت سابقه کم آبی، تزریق خون یا بارداری، این موارد را به پزشک اطلاع دهد
سطح هماتوکریت طبیعی چقدر است؟
محدوده طبیعی هماتوکریت با توجه به سن، جنس و شرایط فیزیولوژیک فرد متفاوت است. به همین دلیل، پزشک همیشه نتیجه آزمایش را با توجه به شرایط بالینی بیمار تفسیر می کند و فقط به یک عدد تکیه نمی کند.
برای مثال بارداری، دریافت مایعات زیاد، کم آبی بدن، تزریق خون و بعضی بیماری های مزمن می توانند سطح هماتوکریت را تغییر دهند. همچنین نوزادان تازه متولدشده در روزهای اول زندگی هماتوکریت بالاتری دارند که به مرور کاهش پیدا می کند.
محدوده طبیعی هماتوکریت
| گروه | محدوده طبیعی |
| مردان بالغ | 40 تا 54 درصد |
| زنان بالغ | 36 تا 48 درصد |
| کودکان | 30 تا 44 درصد |
| نوزادان | معمولاً بالاتر از سایر گروه ها |
عوامل موثر بر نتیجه هماتوکریت
- تزریق خون: نتیجه را به طور موقت تغییر می دهد
- سیگار کشیدن: ممکن است باعث افزایش هماتوکریت شود
- کم آبی بدن: باعث بالا نشان دادن نسبی هماتوکریت می شود
- بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD): سطح هماتوکریت را بالا می برد
- بارداری: به دلیل افزایش حجم مایعات بدن، هماتوکریت ممکن است پایین تر دیده شود
بیشتر بخوانید: آزمایش کلسیم چیست؟
سطوح پایین هماتوکریت
پایین بودن هماتوکریت به این معناست که تعداد گلبول های قرمز خون کمتر از حد طبیعی است. این وضعیت اغلب با کم خونی ارتباط دارد اما همیشه فقط به کمبود آهن محدود نمی شود و ممکن است علت های متنوعی داشته باشد.
زمانی که هماتوکریت کاهش پیدا می کند، توانایی خون برای حمل اکسیژن نیز کم می شود. به همین دلیل، فرد ممکن است علائمی را تجربه کند که ناشی از کمبود اکسیژن رسانی به بافت های بدن است.
علائم پایین بودن هماتوکریت
- ضعف عمومی
- ضربان قلب نامنظم
- رنگ پریدگی پوست
- سردی دست ها و پاها
- خستگی یا کاهش انرژی
- تنگی نفس یا مشکل در تنفس
علت سطوح پایین هماتوکریت
وقتی هماتوکریت پایین است باید علت زمینه ای آن به درستی بررسی شود. در برخی افراد، کاهش خفیف هماتوکریت ممکن است موقتی یا کم اهمیت باشد اما در موارد دیگر نشانه بیماری های جدی تر می باشد. پزشکان برای تشخیص علت، معمولاً هماتوکریت را در کنار شاخص های دیگر مانند هموگلوبین، MCV، آهن، فریتین، ویتامین B12 و عملکرد کلیه تفسیر می کنند. مهمترین علل کاهش هماتوکریت به شرح زیر است:
- سرطان ها: مانند لوسمی و لنفوم
- تالاسمی: اختلال ژنتیکی در ساخت هموگلوبین
- نارسایی کلیه: به دلیل کاهش تولید اریتروپویتین
- اختلالات مغز استخوان: مانند کم خونی آپلاستیک
- کمبود مواد مغذی: کمبود آهن، ویتامین B12 یا فولات
- بیماری های خودایمنی: مانند لوپوس و آرتریت روماتوئید
- کم خونی داسی شکل: به علت تخریب زودرس گلبول های قرمز
- خونریزی مزمن: مانند خونریزی شدید قاعدگی یا خونریزی گوارشی
سطوح بالای هماتوکریت
بالا بودن هماتوکریت به این معناست که نسبت گلبول های قرمز در خون بیشتر از حد طبیعی است. این وضعیت گاهی به صورت واقعی به دلیل افزایش تعداد گلبول های قرمز رخ می دهد و گاهی نیز به صورت نسبی و در اثر کاهش حجم مایع خون دیده می شود. وقتی هماتوکریت بالا باشد، خون غلیظ تر می شود و این مسئله خطر لخته شدن خون را افزایش می دهد. به همین دلیل، بالا بودن این شاخص باید جدی گرفته شود و علت آن مشخص شود.
علائم بالا بودن هماتوکریت
- سرگیجه
- سردرد
- اختلالات بینایی
- احساس پری شکم یا نفخ
- احتمال بزرگ شدن طحال
- قرمزی یا برافروختگی پوست
علت سطوح بالای هماتوکریت
افزایش هماتوکریت همیشه به معنای بیماری خطرناک نیست اما باید علت آن مشخص شود. یکی از شایع ترین علل بالا رفتن هماتوکریت، کم آبی بدن است. وقتی حجم مایع خون کاهش پیدا می کند، نسبت گلبول های قرمز بیشتر دیده می شود. در برخی موارد، بالا بودن هماتوکریت ناشی از بیماری هایی است که بدن را وادار می کنند برای جبران کمبود اکسیژن، گلبول قرمز بیشتری بسازد. مهمترین علل افزایش هماتوکریت عبارتند از:
- کم آبی بدن
- سیگار کشیدن
- جهش ژنی JAK2
- زندگی در ارتفاعات بالا
- بیماری های ریوی مانند COPD
- پلی سیتمی ورا یا اختلالات مغز استخوان
- سرطان کلیه که تولید اریتروپویتین را افزایش می دهد
- بیماری های قلبی که اکسیژن رسانی را کاهش می دهند
جدول علت های شایع بالا و پایین بودن هماتوکریت
| وضعیت | علت های شایع |
| هماتوکریت پایین | کم خونی، خونریزی، کمبود آهن، بیماری کلیوی، تالاسمی |
| هماتوکریت بالا | کم آبی، COPD، بیماری قلبی، پلی سیتمی، سیگار |
چرا تفسیر هماتوکریت باید همراه با سایر آزمایش ها انجام شود؟
هماتوکریت به تنهایی یک شاخص مهم است اما برای تشخیص دقیق کافی نیست. پزشک باید این عدد را در کنار سایر شاخص های خونی و شرایط بالینی بیمار بررسی کند تا علت واقعی مشخص شود. برای مثال، دو فرد ممکن است هماتوکریت پایین داشته باشند اما علت یکی کمبود آهن و علت دیگری بیماری کلیوی باشد. به همین دلیل، تفسیر دقیق نتیجه فقط با توجه به یک عدد امکان پذیر نیست. معمولاً هماتوکریت همراه با این موارد بررسی می شود:
- هموگلوبین
- عملکرد کلیه
- آهن و فریتین
- شمارش گلبول قرمز
- ویتامین B12 و فولات
- MCV، MCH و MCHC
- سابقه بیماری ها و علائم بالینی
بیشتر بخوانید: آزمایش آنتی بادی هپاتیت C
انجام آزمایش HCT در منزل
آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک جردن این امکان را برای شما فراهم کرده است که آزمایش هماتوکریت و سایر آزمایش ها را بدون نیاز به مراجعه حضوری به آزمایشگاه در منزل و یا محل کار خود انجام دهید. جهت هماهنگی اعزام نمونه گیر به محل با شماره های 09128905065 و 09128905066 تماس حاصل فرمایید.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، هماتوکریت درصد گلبول های قرمز در حجم کل خون را نشان می دهد و یکی از شاخص های مهم در بررسی وضعیت سلامت خون است. پایین بودن هماتوکریت با کم خونی، خونریزی، بیماری کلیوی یا اختلالات خونی ارتباط دارد و بالا بودن آن در کم آبی، بیماری های ریوی، پلی سیتمی یا برخی مشکلات ژنتیکی دیده می شود. این آزمایش به پزشک کمک می کند تا شرایطی مانند کم خونی یا غلظت خون را سریع تر تشخیص دهد و روند درمان را بهتر ارزیابی کند.
- گردآورنده: بخش علمی آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک جردن- خانم سعیده گوهری
- تایید صحت علمی : جناب آقای دکتر شاهین مرتضی بیگی
