هیپراوریسمی به وضعیتی گفته می شود که در آن سطح اسید اوریک خون از محدوده طبیعی بالاتر می رود. این عارضه معمولاً در مراحل اولیه علامت مشخصی ندارد اما در صورت تداوم افزایش اسید اوریک زمینه ساز مشکلاتی مانند نقرس و سنگ کلیه می شود. اسید اوریک محصول نهایی تجزیه پورین در بدن است و کلیه ها وظیفه دارند مقدار اضافی آن را از طریق ادرار دفع کنند. اما چه عواملی باعث تجمع این ماده در خون می شوند و آیا افزایش اسید اوریک همیشه خطرناک است؟ در این مقاله، به بررسی کامل علائم هیپراوریسمی، علل ایجاد، عوارض، روش های تشخیص و راهکارهای درمان و کنترل اسید اوریک بالا می پردازیم.
هیپراوریسمی چیست؟
هیپراوریسمی (Hyperuricemia) یک وضعیت متابولیک است که در اثر افزایش بیش از حد اسید اوریک در خون ایجاد می شود. اسید اوریک ماده ای است که هنگام تجزیه پورین ها در بدن تولید می شود. پورین ها ترکیباتی طبیعی هستند که هم در سلول های بدن وجود دارند و هم از طریق مصرف برخی مواد غذایی وارد بدن می شوند.
پس از تولید اسید اوریک، این ماده وارد جریان خون می شود و کلیه ها بخش عمده آن را فیلتر کرده و از طریق ادرار دفع می کنند. مقدار کمی از اسید اوریک نیز از طریق دستگاه گوارش از بدن خارج می شود. زمانی که بدن اسید اوریک بیش از حد تولید کند یا کلیه ها نتوانند مقدار کافی از آن را دفع کنند، سطح این ماده در خون افزایش پیدا می کند و فرد به هیپراوریسمی مبتلا می شود.
این وضعیت به تنهایی معمولاً علائم مشخصی ندارد و بسیاری از افراد ممکن است بدون اطلاع از بالا بودن اسید اوریک خون خود زندگی کنند. با این حال، افزایش طولانی مدت غلظت اسید اوریک می تواند باعث تشکیل کریستال های اورات در بافت ها و مفاصل شود. تجمع این کریستال ها ممکن است به بروز نقرس منجر شود. همچنین در برخی افراد، تشکیل سنگ های حاوی اسید اوریک در دستگاه ادراری اتفاق می افتد.
علت هیپراوریسمی
افزایش اسید اوریک خون به دو دلیل اصلی اتفاق می افتد: تولید بیش از حد اسید اوریک در بدن یا کاهش توانایی کلیه ها برای دفع آن. در بسیاری از موارد، ترکیبی از عوامل تغذیه ای، ژنتیکی، متابولیک و بیماری های زمینه ای در ایجاد این وضعیت نقش دارند.
مصرف غذاهای سرشار از پورین یکی از عوامل مؤثر در افزایش تولید اسید اوریک است. هنگامی که بدن پورین موجود در مواد غذایی را تجزیه می کند، اسید اوریک به عنوان محصول جانبی وارد جریان خون می شود.
مهمترین عوامل مؤثر در بروز هیپراوریسمی عبارت اند از:
| علت | توضیحات |
| مصرف غذاهای سرشار از پورین | مصرف زیاد برخی گوشت ها، جگر، ساردین و غذاهای دریایی می تواند تولید اسید اوریک را افزایش دهد. |
| مصرف مشروبات الکلی | الکل می تواند دفع اسید اوریک را کاهش دهد و احتمال افزایش سطح آن را بیشتر کند. |
| اختلال در عملکرد کلیه ها | کاهش توانایی کلیه ها در فیلتر کردن و دفع اسید اوریک باعث تجمع آن در خون می شود. |
| تولید بیش از حد اسید اوریک | افزایش تجزیه پورین ها در بدن می تواند میزان تولید این ماده را بالا ببرد. |
| اختلال در متابولیسم پورین | برخی اختلالات متابولیکی و ژنتیکی باعث تولید غیرطبیعی اسید اوریک می شوند. |
| مصرف برخی داروها | داروهایی مانند بعضی از داروهای ادرارآور و برخی داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی می توانند سطح اسید اوریک را افزایش دهند. |
| اضافه وزن و چاقی | اضافه وزن و اختلالات متابولیک مرتبط با آن می توانند با افزایش اسید اوریک خون همراه باشند. |
| بیماری های زمینه ای | برخی بیماری ها و شرایطی که باعث افزایش تخریب سلولی می شوند، تولید اسید اوریک را افزایش می دهند. |

بیشتر بخوانید: بیماری سل چیست؟
علائم هیپراوریسمی
یکی از ویژگی های مهم هیپراوریسمی این است که در بسیاری از افراد هیچ علامت مشخصی ایجاد نمی کند. به همین دلیل، ممکن است فرد تنها پس از انجام آزمایش خون متوجه افزایش اسید اوریک شود. در این شرایط، به وضعیت فرد هیپراوریسمی بدون علامت گفته می شود.
با این حال، در صورت تجمع کریستال های اسید اوریک در مفاصل یا تشکیل سنگ در دستگاه ادراری، علائم مربوط به این عوارض ظاهر می شوند. برای مثال، افراد مبتلا به نقرس ممکن است حملات ناگهانی درد شدید مفاصل را تجربه کنند. این درد معمولاً طی ۸ تا ۱۲ ساعت به اوج خود می رسد و ممکن است پس از چند روز کاهش یابد، اما در برخی موارد تا حدود ۱۰ روز ادامه پیدا کند.
حملات نقرس ممکن است پس از هفته ها یا ماه ها دوباره تکرار شوند یا برای مدت طولانی عود نکنند. گاهی نیز عواملی مانند آسیب دیدگی یا ابتلا به یک بیماری می توانند محرک شروع حمله نقرس باشند. مهمترین علائم مرتبط با عوارض هیپراوریسمی عبارت اند از:
- تب
- درد شکم
- تهوع و استفراغ
- وجود خون در ادرار
- بوی غیرطبیعی ادرار
- تورم و التهاب مفاصل
- درد ناگهانی و شدید مفاصل
- قرمزی و افزایش دمای مفصل
- درد شدید در ناحیه کمر یا پهلو
بیشتر بخوانید: پروتئینوری چیست؟
عوارض هیپراوریسمی
اگرچه افزایش اسید اوریک خون همیشه به بروز بیماری منجر نمی شود، اما در برخی افراد تداوم این وضعیت می تواند زمینه ساز تشکیل کریستال های اورات و مشکلات مرتبط با آن باشد. شدت عوارض به میزان افزایش اسید اوریک، مدت زمان بالا بودن آن، عملکرد کلیه ها و شرایط سلامت عمومی فرد بستگی دارد. مهمترین عوارض احتمالی هیپراوریسمی عبارت اند از:
- التهاب و تورم مفاصل
- نقرس و حملات دردناک مفصلی
- انسداد مجاری ادراری در اثر سنگ کلیه
- عفونت های ادراری مرتبط با انسداد سنگ
- تشکیل سنگ های اسید اوریکی در کلیه و مجاری ادراری
- تجمع طولانی مدت کریستال های اورات در بافت ها (توفوس)
- آسیب کلیوی در شرایط خاص و در صورت بروز عوارض مرتبط

بیشتر بخوانید: دیابت شکننده چیست؟
هیپراوریسمی چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص هیپراوریسمی معمولاً با بررسی سطح اسید اوریک در آزمایش خون انجام می شود. پزشک علاوه بر نتایج آزمایش، شرایط عمومی بیمار، سابقه بیماری ها، داروهای مصرفی و علائم احتمالی را نیز بررسی می کند. در برخی موارد، برای ارزیابی دقیق تر وضعیت کلیه ها و شناسایی مشکلات احتمالی مانند سنگ کلیه، آزمایش ادرار یا روش های تصویربرداری نیز مورد استفاده قرار می گیرند. روش های اصلی تشخیص این وضعیت عبارت اند از:
| روش تشخیص | توضیحات |
| معاینه فیزیکی | پزشک با بررسی مفاصل و علائم بالینی، نشانه های احتمالی نقرس یا سایر عوارض را ارزیابی می کند. |
| آزمایش خون اسید اوریک | با اندازه گیری میزان اسید اوریک در خون، افزایش این ماده نسبت به محدوده مرجع آزمایشگاه مشخص می شود. |
| آزمایش شمارش کامل خون (CBC) | برای بررسی وضعیت عمومی خون و شناسایی برخی مشکلات زمینه ای استفاده می شود. |
| آزمایش های متابولیک (CMP) | برای ارزیابی عملکرد کلیه ها، کبد و وضعیت الکترولیت های بدن کاربرد دارد. |
| آزمایش ادرار ۲۴ ساعته | میزان دفع اسید اوریک از طریق ادرار را در طول یک شبانه روز بررسی می کند. |
| سونوگرافی کلیه | در صورت وجود علائم سنگ کلیه، برای بررسی وجود سنگ و مشکلات احتمالی دستگاه ادراری انجام می شود. |

میزان طبیعی اسید اوریک خون با توجه به جنسیت، سن و محدوده مرجع آزمایشگاه متفاوت است. به طور معمول، محدوده مرجع در مردان حدود ۳.۵ تا ۷.۲ میلی گرم در دسی لیتر و در زنان حدود ۲.۶ تا ۶ میلی گرم در دسی لیتر در نظر گرفته می شود؛ البته این اعداد ممکن است بین آزمایشگاه ها تفاوت داشته باشند.
درمان هیپراوریسمی
روش درمان هیپراوریسمی به میزان افزایش اسید اوریک، علت ایجاد آن و وجود یا نبود عوارض بستگی دارد. در افرادی که افزایش اسید اوریک بدون علامت دارند، همیشه نیازی به شروع درمان دارویی نیست و پزشک ممکن است اصلاح رژیم غذایی، تغییر سبک زندگی و پیگیری دوره ای آزمایش ها را توصیه کند.
در مواردی که هیپراوریسمی به نقرس یا سنگ کلیه منجر شده باشد، ممکن است درمان های دارویی یا اقدامات پزشکی بیشتری مورد نیاز باشد. مهمترین روش های درمان و کنترل این وضعیت عبارت اند از:
- بازبینی داروهای مصرفی با نظر پزشک
- کنترل وزن و اصلاح عوامل خطر متابولیک
- نوشیدن آب کافی و حفظ آب رسانی مناسب بدن
- درمان سنگ کلیه بر اساس اندازه، محل و نوع سنگ
- بررسی و مدیریت بیماری های زمینه ای و اختلال عملکرد کلیه
- اصلاح رژیم غذایی و کاهش مصرف مواد غذایی سرشار از پورین
- مصرف کلشی سین برای کنترل التهاب ناشی از حملات نقرس با تجویز پزشک
- استفاده از داروهای کاهنده اسید اوریک مانند آلوپورینول یا فبوکسوستات در صورت نیاز
- استفاده از کورتیکواستروئیدها مانند پردنیزون برای کاهش التهاب نقرسی در شرایط مناسب
- استفاده از داروهای ضدالتهاب غیر استروئیدی مانند ایبوپروفن برای کنترل حملات نقرس با تجویز پزشک
نکته مهم این است که انتخاب روش درمان باید توسط پزشک و با توجه به شرایط بیمار انجام شود. مصرف خودسرانه داروهای کاهنده اسید اوریک یا داروهای ضدالتهاب می تواند عوارضی به همراه داشته باشد.

انجام آزمایش اسید اوریک در آزمایشگاه پاتوبیولوژی و ژنتیک جردن
آزمایش اندازه گیری اسید اوریک خون در بهترین آزمایشگاه در تهران قابل انجام است و نتیجه آن ظرف یک روز کاری گزارش می شود. برای هماهنگی و درخواست اعزام نمونه گیر به محل می توانید با شماره های زیر تماس بگیرید:
- ۰۹۱۲۸۹۰۵۰۶۵
- ۰۹۱۲۸۹۰۵۰۶۶
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، هیپراوریسمی یکی از اختلالات متابولیک شایع است که در اثر افزایش اسید اوریک در جریان خون ایجاد می شود. این وضعیت در بسیاری از افراد بدون علامت است، اما در صورت تداوم و فراهم بودن شرایط لازم منجر به مشکلاتی مانند نقرس و سنگ کلیه می شود. مصرف غذاهای سرشار از پورین، اختلال در عملکرد کلیه ها، عوامل ژنتیکی و برخی بیماری ها از مهمترین دلایل افزایش اسید اوریک هستند. تشخیص این وضعیت معمولاً با آزمایش خون و در صورت نیاز آزمایش ادرار و سونوگرافی کلیه انجام می شود. اصلاح رژیم غذایی، نوشیدن آب کافی و کنترل بیماری های زمینه ای از اقدامات موثر برای مدیریت آن محسوب می شوند.
- تأیید صحت علمی: جناب آقای دکتر شهاب سلامی
