بیماری یرقان یا زردی زمانی ایجاد می شود که مقدار بیلی روبین در خون افزایش پیدا کند و پوست، سفیدی چشم یا مخاط ها به رنگ زرد درآیند. یرقان خود یک بیماری مستقل نیست بلکه نشانه ای از اختلال در تولید، پردازش یا دفع بیلی روبین است. اما آیا هر نوع زردی نشانه بیماری شدید کبدی است؟ پاسخ منفی است، زیرا علت می تواند از تخریب بیش از حد گلبول های قرمز تا بیماری های کبدی یا انسداد مجاری صفراوی متفاوت باشد. در ادامه، علائم، علت ها، انواع، عوارض، روش های تشخیص و درمان یرقان را بررسی می کنیم پس با ما همراه باشید.
بیماری یرقان چیست؟
بیماری یرقان به زرد شدن پوست و سفیدی چشم در اثر افزایش بیلی روبین خون گفته می شود. بیلی روبین ماده ای زردرنگ است که هنگام تجزیه طبیعی گلبول های قرمز تولید می شود و کبد آن را پردازش کرده و از طریق صفرا دفع می کند. اگر تولید بیلی روبین بیش از حد باشد، کبد نتواند آن را به درستی پردازش کند یا مسیر خروج صفرا مسدود شود، مقدار آن در خون افزایش پیدا می کند. در این شرایط، زردی می تواند به عنوان علامت بیماری های خونی، کبدی یا صفراوی ظاهر شود. شدت زردی همیشه نشان دهنده شدت بیماری زمینه ای نیست و علت اصلی باید جداگانه بررسی شود.
علائم بیماری یرقان
علائم یرقان تنها به تغییر رنگ پوست محدود نمی شوند و بسته به علت زمینه ای ممکن است نشانه های دیگری نیز همراه آن ظاهر شوند. تغییر رنگ ادرار و مدفوع، خارش و خستگی از نشانه های نسبتاً شایع هستند. در بیماری های کبدی یا انسداد صفراوی، شدت علائم می تواند بیشتر باشد. شایع ترین علائم این عارضه به شرح زیر است:
- درد شکم
- کاهش اشتها
- خارش پوست
- تیره شدن ادرار
- خستگی و ضعف
- تهوع و استفراغ
- زرد شدن پوست
- زرد شدن سفیدی چشم
- تب در برخی علل عفونی
- کاهش وزن در برخی بیماران
- روشن یا کم رنگ شدن مدفوع
علت بروز بیماری یرقان
علت زردی بزرگسالان به اختلال در یکی از مراحل تولید، پردازش یا دفع بیلی روبین مربوط می شود. در بعضی افراد تخریب بیش از حد گلبول های قرمز مقدار بیلی روبین را افزایش می دهد، در حالی که در برخی دیگر مشکل اصلی در خود کبد یا مجاری صفراوی قرار دارد. هپاتیت، بیماری های کبدی مرتبط با الکل، سنگ صفرا و برخی داروها از علل شناخته شده هستند. مهمترین علت ها در جدول زیر آمده اند:
| علت | توضیح |
| هپاتیت | التهاب کبد توانایی آن برای پردازش و دفع بیلی روبین را کاهش می دهد. |
| بیماری کبدی مرتبط با الکل | آسیب مزمن کبدی ناشی از مصرف زیاد الکل ممکن است باعث افزایش بیلی روبین و زردی شود. |
| سنگ صفرا | انسداد مجرای صفراوی توسط سنگ مانع خروج صفرا و بیلی روبین می شود. |
| تومورهای صفراوی یا پانکراس | برخی تومورها با ایجاد انسداد در مجاری صفراوی، زردی ایجاد می کنند. |
| همولیز | تخریب بیش از حد گلبول های قرمز باعث تولید بیشتر بیلی روبین می شود. |
| داروها و سموم | بعضی داروها و مواد سمی ممکن است موجب آسیب کبدی و بروز یرقان شوند. |
| بیماری های ارثی | اختلالاتی مانند سندرم گیلبرت بر پردازش بیلی روبین اثر می گذارند. |
| کلستاز | کاهش یا اختلال جریان صفرا در داخل یا خارج کبد باعث تجمع بیلی روبین می شود. |
انواع بیماری یرقان
یرقان را می توان بر اساس محل اصلی ایجاد اختلال در متابولیسم بیلی روبین به چند گروه تقسیم کرد. این دسته بندی به پزشک کمک می کند علت احتمالی بیماری را بهتر مشخص کند و آزمایش های مناسب تری درخواست دهد. سه نوع اصلی شامل یرقان پیش کبدی، کبدی و پس کبدی هستند. هرکدام مکانیسم متفاوتی دارند و به بیماری های زمینه ای خاصی مرتبط هستند.
یرقان پیش کبدی یا همولیتیک
یرقان پیش کبدی زمانی ایجاد می شود که گلبول های قرمز با سرعتی بیشتر از حد طبیعی تخریب شوند و بیلی روبین زیادی تولید شود. در این حالت ممکن است کبد سالم باشد، اما حجم بیلی روبین تولید شده از توان پردازش کبد بیشتر شود. کم خونی های همولیتیک، برخی بیماری های ارثی گلبول قرمز و بعضی عفونت ها می توانند چنین شرایطی ایجاد کنند. در این نوع معمولاً افزایش بیلی روبین غیرکونژوگه بیشتر دیده می شود.
یرقان کبدی
یرقان کبدی زمانی رخ می دهد که سلول های کبدی نتوانند بیلی روبین را به درستی دریافت، پردازش یا دفع کنند. هپاتیت ویروسی، بیماری کبدی مرتبط با الکل، برخی داروها و بیماری های مزمن کبد از علل این نوع هستند. بسته به شدت آسیب، ممکن است علائمی مانند خستگی، تهوع، درد قسمت راست بالای شکم و اختلال در آزمایش های کبدی نیز دیده شود. در این حالت افزایش بیلی روبین می تواند به صورت ترکیبی باشد.
یرقان پس کبدی یا انسدادی
یرقان پس کبدی زمانی ایجاد می شود که بیلی روبین در کبد پردازش شده اما مسیر خروج صفرا مسدود باشد. سنگ مجرای صفراوی، تنگی مجاری و بعضی تومورهای پانکراس یا مجاری صفراوی از علل مهم این نوع هستند. تیره شدن ادرار، روشن شدن مدفوع و خارش می توانند در این وضعیت دیده شوند. در برخی بیماران ممکن است برای باز کردن مسیر صفرا به روش هایی مانند ERCP نیاز باشد.
عوارض بیماری یرقان
عوارض یرقان بیشتر به بیماری زمینه ای بستگی دارند و خود زردی در بزرگسالان معمولاً عامل اصلی آسیب نیست. اگر علت اصلی به موقع تشخیص داده نشود، بیماری های کبدی یا انسداد صفراوی می توانند پیشرفت کنند. برخی عوارض به ویژه در اختلال شدید عملکرد کبد اهمیت بیشتری دارند. عوارض احتمالی زردی عبارتند از:
- خونریزی
- انسفالوپاتی کبدی
- اختلال عملکرد کبد
- اختلال انعقاد خون
- تجمع مایع در شکم
- آسیب پیشرونده کبد
- خارش شدید و مداوم
- عفونت مجاری صفراوی
- کاهش وزن و ضعف عمومی
- سوءجذب در انسداد صفراوی طولانی
آیا یرقان خطرناک است؟
یرقان همیشه به معنای وجود یک بیماری خطرناک نیست، اما در بزرگسالان باید علت آن بررسی شود. بعضی موارد ممکن است به بیماری های خفیف تر یا ارثی مربوط باشند، در حالی که برخی دیگر می توانند نشانه هپاتیت شدید، انسداد مجاری صفراوی یا آسیب جدی کبد باشند.
وجود تب، درد شدید شکم، گیجی، خواب آلودگی غیرعادی، خونریزی یا استفراغ خونی از علائم هشدار محسوب می شود و نیاز به ارزیابی فوری دارد. زردی بدون درد همراه با کاهش وزن نیز به ویژه در افراد مسن باید با دقت بررسی شود. بنابراین شدت خطر یرقان مستقیماً به علت زمینه ای آن وابسته است.
روش های تشخیص یرقان
تشخیص یرقان با مشاهده زردی پوست و چشم آغاز می شود، اما مرحله اصلی تشخیص، پیدا کردن علت افزایش بیلی روبین است. پزشک معمولاً درباره داروها، بیماری های قبلی، مصرف الکل، درد شکم و سابقه خانوادگی سؤال می کند. آزمایش خون نقش مهمی در بررسی عملکرد کبد، نوع بیلی روبین و احتمال همولیز دارد. بسته به یافته ها ممکن است تصویربرداری یا روش های تکمیلی نیز انجام شود.
| روش تشخیص | توضیح |
| آزمایش بیلی روبین | مقدار بیلی روبین کل، مستقیم و غیرمستقیم را در خون اندازه گیری می کند. |
| آزمایش های کبدی | آنزیم های کبدی و سایر شاخص ها برای بررسی آسیب یا اختلال عملکرد کبد ارزیابی می شوند. |
| CBC | برای بررسی کم خونی یا شواهد تخریب گلبول های قرمز استفاده می شود. |
| سونوگرافی شکم | می تواند سنگ صفرا، گشادشدگی مجاری یا برخی مشکلات کبد و کیسه صفرا را نشان دهد. |
| CT یا MRI | برای بررسی دقیق تر کبد، پانکراس و مجاری صفراوی در موارد لازم استفاده می شود. |
| MRCP یا ERCP | برای ارزیابی دقیق مجاری صفراوی و در بعضی موارد درمان انسداد به کار می روند. |
| نمونه برداری کبد | در شرایط خاص برای بررسی دقیق بیماری های بافت کبد انجام می شود. |
درمان بیماری یرقان
درمان یرقان به علت زمینه ای بستگی دارد و در بزرگسالان معمولاً خود زردی به صورت جداگانه درمان نمی شود. هدف اصلی، برطرف کردن بیماری یا اختلالی است که باعث افزایش بیلی روبین شده است. برای مثال، در انسداد مجاری صفراوی ممکن است باز کردن مسیر صفرا ضروری باشد و در بیماری های کبدی نوع درمان بر اساس علت تعیین می شود. روش های درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- درمان همولیز
- کنترل عوارض نارسایی کبد
- درمان بیماری کبدی زمینه ای
- درمان خارش ناشی از کلستاز
- درمان هپاتیت بر اساس نوع آن
- درمان عفونت مجاری صفراوی
- پیگیری منظم آزمایش های کبدی
- قطع داروی عامل با نظر پزشک
- انجام ERCP در انسداد صفراوی
- خارج کردن سنگ مجرای صفراوی
- جراحی در برخی تومورها یا انسدادها
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، بیماری یرقان یا زردی در اثر افزایش بیلی روبین خون ایجاد می شود و می تواند نشانه طیف وسیعی از اختلالات خونی، کبدی و صفراوی باشد. زرد شدن پوست و چشم، تیره شدن ادرار، روشن شدن مدفوع و خارش از علائم مهم آن هستند. علت بیماری ممکن است از تخریب بیش از حد گلبول های قرمز تا هپاتیت یا انسداد مجاری صفراوی متفاوت باشد. آزمایش خون و تصویربرداری نقش اصلی را در تشخیص علت دارند. درمان نیز بر اساس بیماری زمینه ای انتخاب می شود و برای همه افراد یکسان نیست. مشاهده زردی، به خصوص همراه با درد شدید، تب، گیجی یا خونریزی، نیازمند ارزیابی پزشکی سریع است.
